und Deutschland – Vergangenheit und Zukunft

Wrocław – mieszkańcy i goście miasta

Panorama miasta

Panorama miasta

Bywali we Wrocławiu znakomici goście, o których dbano z jednakową troską chociaż nie wszystkich witano z jednakowym entuzjazmem: cesarze, królowie, książęta, wielu władców polskich nawet wtedy, kiedy Śląsk nie był pod ich panowaniem. Kazimierz Wielki spotkał się tu z Karolem IV Luksemburczykiem, Jagiełło z Wacławem IV, Kazimierz Jagiellończyk z Maciejem Korwinem. Miasto odwiedzili Władysław Jagiellończyk, Zygmunt Stary, Marysieńka Sobieska. O Wrocław zahaczył, w drodze na studia do Padwy i Bolonii, Mikołaj Kopernik. W drodze na dwór Stanisława Augusta stanął tu na odpoczynek Giovanni Giacomo Casanova. Za hałaśliwe i brudne uznał miasto von Goethe, goszcząc tu w roku 1790. Wrocław leżał na trasie tych, którzy musieli uciekaċ z kraju po klęskach powstań narodowych.

Stare Miasto

Stare Miasto

Niektórzy gościli we Wrocławiu tylko chwilę: wybitny polski filozof i przyrodnik, wielki patriota – Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj, wybitny polski reformator, który miał nadzieję ziemię śląską przyłączyċ do Księstwa Warszawskiego, w którym Napoleon osadził Sasa, Fryderyka Augusta, na jedną noc stanął we Wrocławiu Juliusz Słowacki, wspaniały polski poeta. Józef Wybicki, żołnierz Legionów Dąbrowskiego i autor polskiego hymnu, zameldował w roku 1802 swoich dwóch synów do Provinzial Kunst- und Bauhandwerks Schule.

Szczególną rolę odegrało wydawnictwo Kornów, związane z Puławami Czartoryskich. Chociaż prowadzone przez Niemców, drukowało w latach 1732-1945 polskie książki i wydawało polskich autorów. Korn wydawał także od 1741 dziennik “Schlesische Zeitung”, który przetrwał do 1945 roku i jest do dzisiaj kopalnią wiedzy o Śląsku. Nowoczesny kształt nadali miastu znakomici urbaniści i archtekci niemieccy XIX stulecia: Carl Langhans*, Carl Lüdecke, Hans Poelzig. Najwybitniejszym przedstawicielem niemieckiego modernizmu, tworzącym we Wrocławiu był Max Berg, który projektując jedno z najwcześ-niejszych i najśmielszych dzieł budownictwa żelbetowego, wprowadził Wrocław do annałów światowej architektury. Mowa o Hali  Ludowej (dawniej Hala Stulecia), którą wybudowano w 1913 roku dla uczczenia setnej rocznicy bitwy narodów pod Lipskiem. Symbol miasta, potężny o 126 metrach rozpiętości wiszący Most Grunwaldzki (Kieserbrücke) z roku 1910 zaprojektował Richard Plüddemann, Politechnikę i Uniwersytet założyli też Niemcy.

 Uniwersytet Wrocław

Uniwersytet

Ten ostatni założony dopiero w roku 1811 rozwijał się prężnie i obrastał naukowymi placówkami jak Ogród Botaniczny, Muzeum Przyrodnicze, Muzeum Botaniczne i Biblioteka Uniwersytecka. Piękne wrocławskie mosty, wiele do dziś działających urządzeń publicznych, częśċ sieci wodociągowej, gazownia, elektrownia, ulice i linie tramwajowe to także dzieło Niemców. Niestety, gigantyczne zniszczenia miasta w 1945 roku, również. Wrocław włączony w tzw. “pozycję odrzańską” niemieckich linii obronnych, otrzymał rozkaz walki do ostatniego żołnierza, który z bezmyślnym fanatyzmem realizowali kolejni komendanci “twierdzy”, czemu nadzorował gauleiter NSDAP Dolnego Śląska, Karl Hanke. Dowództwo twierdzy było bezwzględne w tępieniu wszelkiego sprzeciwu czy myśli o zaniechaniu walki. Jedną z pierwszych ofiar terroru stał się wiceburmistrz Wrocławia, Dr. Wolfgang Spielhagen. Domagał się poddania, a tym samym ratowania miasta. Wraz z zajmowaniem przez wojska radzieckie coraz większych obszarów Wrocławia, podjęto najtragiczniejszą w skutkach decyzję: w centralnym punkcie wybudowano lotnisko, którego budowę przypłaciło życiem 10 tys. ludzi. Podobno wystartował z niego jeden, jedyny samolot uwożący na swoim pokładzie gauleitera Hanke.

 Most Milenijny

Most Milenijny

Pierwsze tygodnie odbudowy były głównie nastawione na poprawę warunków życia ludności, większośċ prac zmierzała do uruchomienia komunikacji i urządzeń komunalnych. Nie zapominano również o zabytkach, które z braku środków finansowych i fachowców starano się raczej zabezpieczyċ przed dalszą ruiną i grabieżami. Wiele dobrego uczynili dla Wrocławia przesiedleni tu po 1945 roku Polacy ze Lwowa. To oni właśnie w kompletnie zrujnowanym mieście prawie natychmiast po jego wyzwoleniu uruchomili wodociągi, gazownię  i tramwaje. Do miasta przybyła  również kadra naukowa tak humanistyczna, jak techniczna wywodząca się ze znakomitego lwowskiego Uniwersytetu im. Jana Kazimierza. Już w listopadzie 1945 rozpoczęto pierwszy w wyzwolonym mieście rok akademicki. Dzisiaj działa we Wrocławiu 13 wyższych uczelni publicznych, szereg samodzielnych placówek Polskiej Akademii Nauk i wiele instytucji naukowo – badawczych. W szybkim tempie rozwijało się życie kulturalne, którego wielkim wydarzeniem było wystawienie opery Stanisława Moniuszki „Halka“; „Ślubami panieńskimi“ Aleksandra Fredry, którego sztuki Niemcy zabronili wystawiać w czasie wojny, rozpoczął swoją działalnośċ Teatr Miejski. Aleksander hrabia Fredro, polski Molier, też przeniósł się ze Lwowa na rynek wrocławski pilnie bacząc z cokołu pomnika na młodzież, która tutaj ma miejsce schadzek. Do historii przeszło miasto dzięki dwum wydarzeniom, które odbyły się we Wrocławiu w roku 1948. Pierwsze z nich, to Wystawa Ziem Odzyskanych, która uzmysłowiła nieludzki wręcz wysiłek włożony w odbudowę miasta. Słynna już dzisiaj, stalowa iglica przed Halą Ludową zbudowana z tej okazji wg projektu inż. S. Hempla, jest jednym z symboli Wrocławia. Kongres Intelektualistów w Obronie Pokoju z sierpnia 1948 był o zasięgu światowym. Zjechali nań przedstawiciele świata kultury, nauki i sztuki z celej kuli ziemskiej. Na Kongresie zabierali głos Irena Joliot – Curie, Julian Tuwim, Ilja Erynburg, Jarosław Iwaszkiewicz czy Pablo Picasso. Ten ostatni opracował rezolucję, w której Kongres Intelektualistów pozdrawia wielkiego poetę Pablo Nerudę … przesyła mu wyrazy szacunku i podziwu i domaga się dla poety swobody wypowiadania się i mieszkania, gdzie on sam tylko zechce. Kongres był wielkim sukcesem, a dziekan Katedry Canterbury Hewlett Johnson powiedział … że powinien się on przyczyniċ do porozumienia ludzi dążących do pokoju i przekonaċ świat, że porozumienie takie jest możliwe.

 Ulica Świdnicka

Ulica Świdnicka

W następnych latach miasto rozwijało się coraz bardziej dynamicznie: powstawały nowe osiedla, parki, zakłady pracy, odtworzono wspaniały Ogród Botaniczny, rozwijały się kultura i sztuka. Życie i rozwój miasta nie były jednak wolne od zakłóceń: znaczyły go niepokoje społeczne i prześladowania stalinowskie lat 50–tych, przesilenie roku 1956, strajki studentów 1968, lata 1970 i 1976 i stan wojenny w 1981 roku. A stolica Dolnego Śląska była miastem wyjątkowo opozycyjnym i niepodporządkowanym. To właśnie owo nieposłuszeństwo i krnąbrnośċ były podstawą rozwoju silnego ruchu “Solidarności”.

Czy wiesz, że

… Pablo P. Picasso malując na serwetce w restauracji Monopol gołębia stworzył znak Kongresu, do dzisiaj znanym na całym świecie jako symbol pokoju

 

 

Barbara H. Seemann – Trojnar
Zdjęcia: zbiory prywatne
© Versus POLEN

 

 

* Carl Gotthard Langhans (15.12.1732 – 1.10. 1808); niemiecki architekt, jeden z najważniejszych przedstawicieli klasycyzmu, twórca Bramy Brandenburskiej w Berlinie

 

 

Bibliografia
Marek Karpf, Maciej Wilczek: Wrocław – portret miasta
Doc.dr Tadeusz Łepkowski: Mały słownik historii Polski
Bogdan Snoch: Protoplasta książąt śląskich
Bogdan Zdrojewski: Wrocław, krajobraz społeczny i gospodarczy