Transport i komunikacja – koleje żelazne
Plany budowy kolei żelaznych w Królestwie Polskim narodziły się w 1834 roku, kiedy to inż. Stanisław Wysocki* przedstawił w 1835 roku dyrektorowi Banku Polskiego, hrabiemu Henrykowi Janowi Łubieńskiemu* pierwszy projekt techniczny. Plany dotyczyły „drogi szynowej” o trakcji konnej łączącej Warszawę z Zagłębiem Dąbrowskim, leżącym na granicy z zaborem austriackim. Dalej trasa miała prowadzić przez Kraków do Wiednia i nazwana została Droga Żelazna Warszawsko-Wiedeńska. Na skutek opóźnień w budowie wywołanych zmianą trasy i trakcji, pierwszą linią kolejową na ziemiach polskich była linia kolejowa na Śląsku, łącząca Wrocław z Oławą, uruchomiona w 1842 r. i licząca 27 kilometrów. Kolej warszawsko – wiedeńska uruchomiona została w całości dopiero w 1848 r. Wraz z rozkwitem kolejnictwa rozwijała się także żegluga parowa na Wiśle i Odrze; pierwszy statek parowy pojawił się na wodach Wisły już 1828 r., jednak nie wykorzystano go do celów transportowych.
Rozwój transportu to ogromne znaczenie przede wszystkim dla gospodarki kraju. Wraz z połączeniem linią kolejową Zagłębia Dąbrowskiego z centrum kraju, rozpoczął się gwałtowny rozkwit górnictwa węglowego. Do tej pory, ze względu na bardzo wysokie koszty transportu nie miało ono szerszego rynku zbytu. Otwarcie nowego odcinka kolei żelaznej łączącej kolej warszawsko-wiedeńska z Lodzia miało ogromne znaczenie dla rozwoju przemysłu włókienniczego.
W drugiej poł. XIX w. sieć kolejowa na ziemiach polskich była bardzo dobrze rozwinięta; w porównaniu do centrum i północy kraju, na terenach zachodnich siec kolejowa była dosyć gęsta i dobrze rozbudowana. Gorzej z rozbudowa sieci dróg żelaznych było na południu i wschodzie kraju, gdzie warunki polityczne, strategiczne i gospodarcze dyktowały budowę linii kolejowych ścisłe powiązanych z systemem komunikacyjnym mocarstw zaborczych.
Rozwój komunikacji kolejowej miał wielki wpływ naukę inżynierii, przede wszyst-kim na dziedzinę budownictwa dróg i mostów, a tym samym na łączność. W dru-giej pol. XIX w. komunikacja pocztowa przy przesyłkach, oparta była, przede wszystkim na transporcie kolejowym. To dzięki rozwojowi łączności, gdzie dużą rolę odegrał telegraf system Morse´a*, możliwym technicznie był rozwój prasy codziennej informującej o sytuacji ekonomicznej i politycznej. Dzięki postępom w dziedzinie komunikacji notowania giełdy berlińskiej, londyńskiej czy petersburs-kiej znane były w Warszawie natychmiast, co miało ogromny wpływ na giełdę warszawską.
Telefon i samochód to dwa wynalazki, które odmieniły życie ludzkości jednak do wybuchu I wojny światowej w Polsce nie cieszyły się zbyt wielkim powodzeniem i nie znajdowały powszechnego zastosowania. W czasie wojny rozwinęła się nowa forma transportu, mianowicie transport lotniczy.
Z powstawaniem i rozwojem wielkich miast, również terytorialnym, konieczny był rozwój taniej komunikacji miejskiej. Z początkiem XX w. na terenie dużych miast regularnie kursowały tramwaje elektryczne; po wojnie do przewozu pasażerów zaczęto używać autobusy. Na Śląsku, w dużych ośrodkach przemysłowych zaczął dominować rower, na wsi używano transportu konnego. W latach 30-tych XX w. zaczęto budować szosy o betonowej nawierzchni czego efektem był szybki rozwój komunikacji samochodowej. Na szeroką skalę zaczęły rozpowszechniać się radio i telefon. Transport kolejowy w Polsce rozwinięty był bardzo dobrze, czego efek-tem były wysokie przewozy ładunków w transporcie kolejowym. Różnice między Polską, a krajami Europy Zachodniej uwidoczniały się również w braku floty morskiej, liczby samochodów i łączności telefonicznej. Niezadawalająca sytuacja materialna społeczeństwa, brak dobrze rozwiniętej sieci dróg no i brak własnej produkcji samochodowej, była przyczyną niskiego stanu motoryzacji w Polsce aż do roku 1937.
II wojna światowa to okres gigantycznych strat państwa polskiego w dziedzinie transportu, środków komunikacji oraz łączności. Zniszczonych zostało wiele dróg i mostów oraz ogrom taboru. Prócz działań wojennych dotkliwe straty w tych dziedzinach zadała państwu polskiemu armia niemiecka podczas wycofywania się.
Barbara H. Seemann – Trojnar
* Stanisław Wysocki (1805 – 1868) – polski inżynier, projektant oraz główny inżynier budowy Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej
* Henryk Jan Nepomucen Łubieński (1793–1883) – wybitnym polski finansista, przemysłowiec i działacz gospodarczy; współtwórca Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego oraz pionier industrializacji Królestwa Kongresowego. Odegrał kluczową rolę w funkcjonowaniu Banku Polskiego w XIX wieku
* „Droga szynowa” o trakcji konnej to tzw. kolej konna; forma transportu szynowego, której wagony ciągnięte były przez konie
* telegraf Morse´a zameldowany do urzędu patentowego przez Samuela Morsa w 1837 roku. Zrewolucjonizował komunikację poprzez przesyłanie impulsów elektrycznych na duże odległości
* Polacy, na większą skalę, zaczęli produkować własne samochody w 1927 roku, w Centralnych Warsztatach Samochodowych (CWS) w Warszawie zaczęto seryjną produkcję modelu CWS T-1
* CWS T-1 – polski samochód osobowy, skonstruowany przez polskiego konstruktora inż. Tadeusza Tańskiego
Bibliografia: Andrzej Jezierski: Mały słownik historii Polski – Transport i komunikacja Bogusław Leśnodorski: Konfrontacje historyczne – Polska w epoce odrodzenia